ROLA ŚRODOWISKA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW WOBEC PALENIA TYTONIU

Opracowała Grażyna Świerk na podstawie Programu przedszkolnej edukacji antytytoniowej „Czyste powietrze wokół nas”

Najskuteczniejszym działaniem w dziedzinie profilaktyki chorób odtytoniowych jest zapobieganie paleniu tytoniu. Badania psychospołecznych uwarunkowań palenia tytoniu duże znaczenie przypisują środowisku, w jakim wzrastają dzieci. Nie ulega wątpliwości, że pierwszym środowiskiem rozwojowym i wychowawczym dziecka jest rodzina, następnie instytucje wychowawcze, takie jak przedszkole, szkoła oraz grupa rówieśnicza. Wzory zachowań, także w odniesieniu do nałogu palenia, kształtuje środowisko rodzinne, a poprzez formowanie norm i wartości może kreować postawy i zachowania z tym związane. Z badań jednoznacznie wynika, że prawdopodobieństwo palenia przez dzieci wzrasta, gdy palą rodzice lub starsze rodzeństwo, a także wówczas, gdy rodzice przejawiają tolerancję wobec prób palenia przez ich dzieci. Dowiedziono ponadto, że na inicjowanie palenia tytoniu przez dzieci znaczny wpływ wywiera palenie tytoniu przez ich matki. Spostrzeżenie to jest szczególnie ważne w pierwszych pięciu latach życia dziecka – jeśli matka w tym czasie pali, dziecko przyswaja sobie jej zachowanie jako nieodłączny czynnik – element swoich późniejszych zachowań.* Podobnie jak środowisko rodzinne, na postawę dzieci wobec palenia tytoniu, ma wpływ także szkoła. Szkoła jest terenem, gdzie wpływy różnych środowisk wzajemnie się krzyżują i przenikają. Uczniowie w szkole przyswajają sobie pewne nawyki, wzorując się między innymi na postawach i zachowaniach wychowawców i nauczycieli. Z rozwoju psychomotorycznego dziecka wynika, że rola nauczyciela i rodzica w pierwszych latach życia dziecka jest najważniejsza. Dopiero w okresie dorastania pojawia się grupa rówieśnicza i koledzy, stąd nauczyciel, który chce być wzorem i autorytetem dla ucznia powinien być świadomy roli wiarygodnego i kompetentnego źródła informacji w kształtowaniu postaw prozdrowotnych dzieci i młodzieży, w tym propagowaniu niepalenia. Tak więc, skuteczne oddziaływanie antytytoniowe może prowadzić tylko nauczyciel niepalący. Te dwa autorytety, rodzina oraz nauczyciele, maleją wraz z wiekiem dziecka i rozszerzaniem się kontaktów ze środowiskiem rówieśniczym.

Jednym z głównych celów Narodowego Programu Zdrowia jest zmniejszanie rozpowszechniania palenia tytoniu. Szczególny nacisk położony jest na zapobieganie palenia wśród dzieci i młodzieży. Tak więc zapobieganie podejmowaniu palenia w wieku rozwojowym jest nieodzownym warunkiem skuteczności przeciwdziałania epidemii chorób odtytoniowych, a edukacja antytytoniowa staje się niezbędnym elementem wychowania zdrowotnego od najmłodszych lat, zważywszy na szczególnie niekorzystne zjawisko biernego palenia.

Dla dzieci w wieku przedszkolnym, bierne palenie oznacza miedzy innymi:
• zwiększoną częstość występowania przewlekłego zapalenia ucha środkowego,
• zwiększoną konieczność interwencji chirurgicznej w przebiegu zapalenia ucha środkowego,
• zaburzenia rozwoju psychoruchowego,
• zaburzenia zachowania dziecka,
• zmniejszoną gotowość szkolną,
• mniejszą odporność na infekcje.

Dodatkowo nie sprzyjają walce z biernym paleniem nieprawidłowe, niekorzystne wzorce zachowań społecznych i zdrowotnych. Bierne palenie nie jest jeszcze postrzegane w kategoriach szkodliwych oddziaływań na ludzki organizm. Palenie przy dzieciach jest ciągle społecznie aprobowane. W tym kontekście szczególnie ważna jest realizacja wychowania antytytoniowego dla grupy dzieci 5 i 6 – letnich wraz z ich rodzicami.

* S. Wijakowski „Palenie tytoniu wśród rodziców, a kształtowanie postaw wobec palenia u dzieci”. Wychowanie w przedszkolu, 1990, nr 3, s. 140