RODZINA JAKO ŚRODOWISKO WYCHOWAWCZE

Opracowala:K.Stolarczyk

Rola jaką odgrywa rodzina w życiu każdego człowieka oraz jej ranga społeczna sprawiają, że jest ona ciągle przedmiotem zainteresowań wielu dyscyplin naukowych.
Dom to najważniejsze miejsce każdego człowieka. Tu tworzy się rodzina jako najgłębsza wspólnota życia i miłości. Tu każda osoba dochodzi do pełni człowieczeństwa. Rodzina stwarza bowiem najdoskonalsze warunki do rozwoju każdego człowieka w jego niepowtarzalności i wyjątkowości, a także jest pierwszą szkołą życia w społeczeństwie.
B. Suchodolski uważa, że rodzina jest pierwotną grupą społeczną, gdzie jej członkowie obcując ze sobą, zaspakajają podstawowe potrzeby: uznania, szacunku, miłości, kontaktu emocjonalnego, samourzeczywistniania się. Uważa również, że rodzina kształtuje takie cechy i dyspozycje dziecka, które decydować będą o jego przyszłym losie.
M. Ziemska mówi o rodzinie, że jest to mała grupa społeczna, składająca się głównie z małżonków i ich dzieci, stanowiąca całość względnie trwałą, podlegająca dynamicznym przekształceniom związanym z biegiem życia jednostek wchodzących w jej skład. Opiera się ona na zastanych tradycjach społecznych i rozwija własne tradycje.
Nasz wielki rodak Jan Paweł II podczas orędzia na XXVII Światowy Dzień Pokoju o rodzinie mówi, że jest nadal prawdziwym fundamentem społeczeństwa i stanowi jego naturalną i podstawową komórkę.

Rodzina jest tym składnikiem środowiska wychowawczego, który oddziałuje na jednostkę najdłużej, niekiedy przez całe jej życie. Rodzinę można nazwać instytucją, gdyż jest usankcjonowana przepisami prawnymi zawartymi w kodeksie rodzinnym. Rodzina jest jedyną grupą społeczną opartą na czynnikach biologicznych i naturalnych, w której więzi miłości i pokrewieństwa nabierają najwyższego znaczenia. Jest jedyną grupą zbudowaną na miłości, w której prawo interweniuje wyłącznie dla umocnienia wspólnoty. Rodzinę jak każdą grupę społeczną łączy więź. Jest ona szczególna pod wieloma względami i o wiele trudniejsza do zerwania niż w innych grupach, odporna na przeciwności losu. Nawet rozłąka nie zabija w członkach rodziny świadomości wspólnego pochodzenia i tradycji. Więź tworzą nie tylko wspólnie uznawane wartości i normy, ale i cele.

Niewątpliwie celem rodziny, choć nie jedynym jest posiadanie i wychowanie dzieci.
Mimo, że wraz z rozwojem dziecka oraz włączeniem się w proces wychowania różnych instytucji z zewnątrz następują jakościowe przeobrażenia w wychowawczych funkcjach rodziny – istnieją pewne wspólne cechy funkcjonalne, charakterystyczne dla wszystkich stadiów wychowania w rodzinie i dla całokształtu działalności wychowawczej rodziny wobec dzieci. Są one następujące:

1. rodzina zaspokaja podstawowe, biologiczne i psychologiczne potrzeby dziecka, takie jak potrzebę bezpieczeństwa, zależności, miłości. Kształtuje zarazem nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne i społeczne: potrzebę życzliwości, uznania, zaspokojenia ciekawości i wiele innych;
2. rodzina przekazuje dziecku dorobek kulturowy społeczeństwa, pośredniczy w nadawaniu przez dziecko znaczenia przedmiotom i zjawiskom z otoczenia oraz większości bodźców zewnętrznych;
3. rodzice i inni członkowie rodziny dostarczają dziecku modeli osobowych i wzorów zachowań w konkretnych sytuacjach życia codziennego;
4. rodzice przekazują dzieciom określony system wartości i norm społecznych;
5. rodzina stanowi teren socjalizacji dziecka: przyjmowania przez nie zadań i obowiązków wykraczających poza jego osobiste potrzeby i interesy, współdziałania w grupie, pełnienia ról społecznych;
6. rodzina jest dla dziecka polem doświadczalnym, na którym wypróbowuje ono swe siły i możliwości, znajdując oparcie i punkt odniesienia (wzorce) w rodzicach lub innych członkach rodziny. Na ich wsparcie, radę i pomoc dziecko może zawsze liczyć.

Decydującą rolę w powstawaniu i utrwalaniu więzi mają uczucia. Im silniejsza więź, podkreślają psychologowie, tym rodzina jest bardziej atrakcyjna dla swoich członków i tym trwalsza, bardziej odporna na zagrożenia. Osłabienie więzi łączących rodzinę może prowadzić do jej rozpadu, zagrozić jej istnieniu. Wzajemne stosunki w rodzinie zależą przede wszystkim od rodziców, którzy kształtują warunki życia i atmosferę panującą w rodzinie.
Małe dziecko uczy się od swych rodziców myśleć, mówić, kontrolować i opanowywać swoje reakcje, a także wpływać na innych. Rodzina przez zamierzone oddziaływania opiekuńcze i wychowawcze, a także niezamierzony wpływ wynikający ze wzajemnych stosunków uczuciowych między rodzicami przyczynia się do fizycznego, psychicznego i społecznego rozwoju dziecka.
O całokształcie układu stosunków między rodzicami a dzieckiem decyduje nie tylko osobowość rodziców i wzorce wychowawcze realizowane przez nich w postępowaniu z dzieckiem, lecz także sposób, w jaki dziecko odbiera ich postawy i zachowanie zarówno w sytuacjach życia codziennego, oraz stopień identyfikacji z rodzicami jako osobami znaczącymi.
Dziecko jest wnikliwym obserwatorem tego jak odnoszą się wzajemnie do siebie matka i ojciec, a także inni członkowie rodziny. Czy się akceptują, czy są wzajemnie życzliwi, czy zawiedzeni, pełni pretensji, żalów, czy atmosferę domową cechuje serdeczność, czy stan napięcia, wyładowania, wrogości i gniewu bądź zimna obojętność świadcząca o życiu obok siebie a nie razem. Szczególnie ważne jest, jak dorośli ustosunkowują się do dziecka.
Charakter emocjonalnego stosunku do dziecka określa M. Ziemska jako postawę rodzicielską. W pojęciu tym mieści się zarazem tendencja do zachowania się wobec dziecka w pewien specyficzny sposób, a także wyrażania poglądu o dziecku.

Do właściwych postaw rodzicielskich należą:
• akceptacja dziecka
• współdziałanie
• dawanie dziecku właściwej dla jego wieku rozumnej swobody
• uznawanie praw dziecka w rodzinie.

Rodzice o właściwych postawach są zdolni do obiektywnej oceny dziecka.

Każdej z wymienionych postaw właściwych, sprzyjających zaspokojeniu psychicznych potrzeb dziecka odpowiada przeciwna, wychowawczo – niewłaściwa.

Do grupy postaw niewłaściwych zaliczamy:
• odtrącanie
• unikanie
• nadmierne ochranianie
• zbytnie wymaganie, korygowanie.

Z. Zaborowski stwierdza wbrew opinii niektórych pedagogów, iż „o efektach wychowania dziecka w rodzinie nie decydują specjalne metody wychowawcze, lecz charakter i formy stosunków rodziców z dziećmi”. Atmosfera życia rodzinnego jest zjawiskiem niewymiernym i trudnym do zdefiniowania, składa się bowiem na nią wiele czynników. Ogólnie można wyodrębnić atmosferę korzystną dla rozwoju i kształtowania osobowości dziecka, oraz atmosferę życia rodzinnego wpływającą ujemnie na postępy w rozwoju psychicznym dziecka i prowadzącą do powstawania zaburzeń w jego zachowaniu.
Wzajemne układy w rodzinie są dynamiczne i ulegają zmianie w miarę, jak dziecko wzrasta. Każdy okres rozwojowy wymaga innych form oddziaływania rodziców na dziecko, przekształcania pełnionych przez nich ról rodzicielskich, w każdym stadium wzajemnego przystosowania się członków rodziny są odmienne.
Jeśli więź społeczna między członkami rodziny, a zwłaszcza rodzicami, w skutek różnych okoliczności i przyczyn ulega rozluźnieniu, dziecko znajduje się wówczas w sytuacji mniej korzystnej, niż gdyby wychowywało się w normalnej, pełnej rodzinie, starającej się zaspokoić jego potrzeby materialne i psychiczne oraz stwarzającej ku temu odpowiednie warunki zewnętrzne i wewnętrzne.

Rodzina jest dla dziecka określonym modelem społeczeństwa oraz wzorem relacji zachodzących między ludźmi. Spostrzeżenia wyniesione z układów rodzinnych dziecko przenosi następnie na świat zewnętrzny, na ludzi dorosłych. Dobrze funkcjonująca pod względem emocjonalnym i społecznym, rodzina pomaga zrozumieć dziecku życie społeczne ludzi i uczy je poprawnych nastawień do nich, bez pomijania własnego w nim miejsca. Życzliwość, czułość, trwały kontakt, współdziałanie z dzieckiem, swoboda działania, poszanowanie godności dziecka – to atrybuty towarzyszące rodzicielskim postawom tyczącym jego osobowość, a zarazem ułatwiające mu wejście w struktury życia społecznego.

Autorytet rodziców jest ważnym warunkiem wychowania dziecka, koniecznym w każdym etapie tego rozwoju. Bez tego autorytetu trudno wyobrazić sobie skuteczność procesu wychowania dzieci w rodzinie. Prawdziwie pojęty autorytet rodzicielski oparty jest na szacunku i zaufaniu okazywanym dziecku. Uznaje on odrębność osobową i wolność dziecka, zna jego obowiązki i prawa w rodzinie, które akceptuje i respektuje. Autorytet ten tworzy znaczące dla dziecka wartości moralne – uczciwość, sprawiedliwość, odwagę, obowiązkowość, życzliwość, wrażliwość na krzywdę innych ludzi, prawdomówność, tolerancję. Jednocześnie uczy on umiejętności postępowania z ludźmi, wykorzystując w tym celu taktowność, delikatność, konsekwencję, wyrozumiałość, serdeczność, wrażliwość, zaufanie, opiekuńczość, sympatię. Ponadto uczy dziecko umiejętności bycia sobą w każdej sytuacji i okoliczności życia, bez zatracania specyficznych cech osobowych. Tak pojęty i realizowany autorytet rodzicielski jest niezbędny w procesie rozwoju i wychowania dziecka. Autorytet ten jest uzależniony od cech osobistych i społecznych ojca i matki, od ich konsekwencji etycznej i wychowawczej, od wzajemnych stosunków łączących rodziców i dzieci i od współdziałania wychowawczego obu tych stron a także od uznania i poszanowania praw i obowiązków przysługujących rodzicom i dzieciom. Jeśli autorytet rodzicielski będzie tak pojmowany przez samych rodziców, wtedy więzy łączące ich z dziećmi będą silne i trwałe. Tacy rodzice staną się wzorami osobowymi dla dzieci, których będą one chętnie naśladować i szanować.

W każdym okresie życia dziecko szuka wzorów osobowych, które następnie usiłuje samo naśladować. Wzorem najlepszym są dla niego rodzice. Dziecko naśladując własnych rodziców, identyfikuje się z nimi, z ich słowami i czynami, a nierzadko „kopiuje” czy odgrywa ich role rodzicielskie w kontekście rodzinnym lub w innych okolicznościach. Rodzice odgrywają znaczącą rolę w życiu dziecka i dlatego identyfikacja jego z nimi jest szczególnie silna i wymowna. Przebieg i wynik procesu identyfikacji dziecka z rodzicami zależą przede wszystkim od harmonijnego współżycia rodziców i od ich związku uczuciowego z dzieckiem.

Rodzina wychowuje poprzez obecność swoich członków, pozostających ze sobą w relacji miłości i życzliwości. Jej trwanie jako wspólnoty jest uzależnione od spełnienia zadań wobec niej. Realizacja tych zadań tworzy po prostu zwykłe codzienne życie. To właśnie życie codzienne, zachowane w nim proporcje między troską o zaspokojenie potrzeb materialnych , psychicznych i duchowych, stanowi treść i metodę wychowania.

Uważam, że cennym drogowskazem w postępowaniu z dziećmi może być myśl Jędrzeja Śniadeckiego:

„Najlepsze wychowanie zawarte w przestrogach i ustnych przepisach na nic się nie zda, jeżeli dzieci co innego widzą w przykładzie”